Baba bəyin babalı

Baba bəyin babalı Müəllif: Ənvər Çingizoğlu

"Soy" dərgisi

Qarşımda 1985-ci ildə Bakıda "Yazıçı" nəşriyyatında Fərhad Yəhyayevin tərtib etdiyi Mehribanlı Baba bəy Şakirin "Seçilmiş əsərləri" kitabı var. Tərtibçiyə minnətdarlığımızı bildirəndən sonra bəzi çatışmazlıqlara diqqət yönəltmək istəyrik. Kitabda (və yaxud kitabçada) şairin bioqrafiyası verilib. Atasının adı göstərilməyib. Kimdir bu Baba bəy Şakir?
Öncə Baba bəyin babasından başlayaq. Ibrahimxəlil ağa Cavanşirin böyük oğlu Fəzləli bəy Sarıcalı obasında anadan olmuşdu. Mədrəsə təhsili almışdı. Hərbi hay nədəniylə Nadir şah Qırxlı-Avşarın qoşunlarına qatılmışdı. Öncə carçı, sonra eşikağası vəzifəsində xidmət etmişdi. Tarixçi Mir Mehdi Xəzani yazır: "Pəs o vaxtlarda ki, Nadir şah Avşar Gəncə və Tiflis və Qarabağ və Şirvanat vilayətlərinə təsəllüq tapdı, qaydası bu idi ki, hər bir el və obanın və kəndin içində ki, bir kimsəni rəşid və kardan və zirək bilsə və eşitsə idi, götürüb öz hüzuruna xidmətkar və kargüzar edə idi. Və mənsəb və məvacib və hörmət verər idi. O cümlədən Cavanşir əhlindən qoşun cəm edən vaxtda Ibrahimxəlil ağanın böyük oğlu Fəzləli bəyi ki, asari-nəcabət və cəladət və rəşadət cəbindən zahir və namayan idi, aparıb hüzurunda əvvəl naib edib, sonra eşikağasılıq mənsəbinə münasib görüb öz qapısında saxlayıbdır."
Fəzləli bəy sonralar öyrətmə nəticəsində şahın qəzəbinə uğramış, öldürülmüşdü.
Fəzləli bəyin yurdunda Məhəmmədəli bəy adlı oğlu qalmışdı.
Məhəmmədəli bəy Sarıcalı obasında doğulmuşdu. Mədrəsə təhsili almışdı. Qarabağ qoşunlarının sərkərdələrindən olmuşdu. Öncə Pənahəli xana, sonra Ibrahimxədil xana qulluq etmişdi.
Məhəmmədəli bəyin Baba bəy adlı oğlu vardı.
Baba bəy 1770-ci ildə Şuşa şəhərində dünyaya gəlmişdi. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Ana dili ilə yanaşı bir neçə şərq dilini də bilirdi.
Baba bəy şair idi. Şakir təxəllüsü ilə ruhsar şeirlər yazırdı.
Baba bəyin Tərəkəmə adlı obası vardı. Bu obanı Iyirmidörd mahalının Mehribanlı kəndinin ərazisində məskunlaşdırıb, idarə edirdi.
Baba bəy 1845-ci ildə vəfat edib.
Baba bəyin Ibrahim bəy adlı oğlu və dörd qızı vardı.
Ibrahim bəy 1827-ci ildə Sarıcalı obasında doğulmuşdu. Mədrəsə təhsili almışdı. Ata mülkünü idarə etməklə güzəran keçirirdi.
Baba bəy və onun əsl-nəsli haqqında bu qədər.
Göstərdiyimiz kitabın "Izahlar" bölümündə də, yanlışlıqlar var. Qanlı Ismayıl haqında açıqlama verərkən qeyd edir ki, bu şəxs Kürdüstan naiblərindən olub. Qanlı Ismayılın kimliyini araşdırdıq. Rzaqulu bəy Cavanşirin üçüncü oğlu Ismayıl bəy 1810-cu ildə Şirvanlı obasında anadan olmuşdu. Ibtidai təhsilini molla yanında almışdı. Rus dövlətinə qarşı çıxmış, qaçaq düşmüşdü. Qanlı Ismayıl ayaması ilə tanınırdı.
Baba bəy Şakir yazırdı:

Deyirlər, bu saat Qanlı Ismayıl,
Bir milyon dövlətə olmayır qayıl;
Kəsib Əriklini misli-Əzrayıl,
Bac alır hər gələn karvana dönüb…

Rus tədqiqatçısı 1844-cü ildə yazır: "Güclənən quldurluq və qarətçiliyin səbəbləri. Qarabağda güclənən quldurluq və qarətçiliyin səbəbləri və həmişə güclənməsi bağlıdır: a) Qarabağın xan soyunun və bəylərin saxtakarlara himayədarlığı, b)vilayətdə köçərilərin çoxluğu, v)cinayətlərin məsuliyyətə cəlb edilməməsi:
a)Qarabağ bəyləri ən azı 2 min nəfər kişi cinsindəndir, 8–10 nəfəri çıxmaqla, qalanı oğru və quldurları qoruyur, himayə edir, qanun izləyicilərindən gizlədir, nəinki öz malikanələrində, hətta öz evlərində saxlayırlar. Rəislərə onları yaxşı adam kimi qələmə verir, öz rəiyyətlərini quldurluğa təhrik edirlər. Çoxları da onlara özlərini nümunə kimi göstərirlər. Xüsusiyyətlə, xan ailəsindən olanlar bu keyfiyyətdə fərqlənirlər. Məşhur qaçaq Qanlı Ismayıl onların soyuna mənsubdur".
Müəllif qeydiyyatda yazır ki, Qanlı Ismayıl keçən il yoldaşı Gülməmməd tərəfindən öldürüldü. Gülməmməd atamanını bəylərin tapşırığı ilə öldürmüşdür. Qorxurdular ki, Qanlı Ismayıl tutularsa, onların cinayətlərinin üstü açılacaq.
Baharlı onun haqqında yazır: "Və yenə bir qaçaq ki, Ismayıl bəy imiş. Cavanşir mahalının Amaniyan qurdlarının (Qurd-Bərdə-Ə. Ç.) obasından çıxıb, qraf naçalnikin vaxtında bu da çox işlər edib ki, onun tutuduğu işləri yazmaq mümkün deyil. Çox poçt dağıdıb və çox bəlalar xalqın başına gətiribdir. Ələ düşməyib, gedib Sultanbud təpəsində oturub və o ətrafdan bir nəfər qoca övrət gətirib, o qocaya bir dəst libas verib təmamən qırmızı. O qarıya deyib:
-Hərgah bunları çıxardasan, gəlib evini dağıdağacam. Hər kəs səndən soruşa ki: A qarı nənə, bu nə qırmızı paltarı geymisən. Cavab verir ki: Ismayıl dövranıdır. Belə olar bir müddət. Bu növlə keçərdi. Sonra öz yoldaşı Gülməmməd nam yatdığı yerdə öldürmüşdü və gəlib naçalnikə xəbər gətirmişdi ki, Ismayılı öldürüm. Və qraf-naçalnik hökm edib ki, Ismayıl meyidini qalaya gətiriblər. Tammam qala əhli tamaşaya gedib baxırmışlar. Naçalnik gəlib Ismayılın uzun bığları var imiş, tutub bığından silkələyib deyib:
-Necədi, a Ismayıl bəy! Yenə qoçaqlıq edəcəksənmi? Və bunun axırı bu tövr olubdur. (Bax: Qarabağnamələr, 2-ci kitab, Bakı, "Yazıçı", 1991, səh.302–303).
Qanlı Ismayıl bəy 1843-cü ildə qaçaq yoldaşı Gülməmməd tərəfindən öldürüldü.
Ismayıl bəyin Ismayıl bəy adlı oğlu vardı.
Ismayıl bəy 1843-cü ildə, atasının ölümündən sonra, Şirvanlı obasında doğulmuşdu.
Ismayıl bəy Sarısu kəndinə köçmüşdü. Onun atası Adıgözəlovlarla qanlı idi.
Ismayıl bəy 1890-cı ildə Iskəndər ağa Adıgözəlovun nökəri Goranboylu Nəsib Məmməd oğlu tərəfindən öldürülüb.
Bu da Qanlı Ismayıl bəyin kimliyi.
"Izahlar"da adı keçən Əliyar oğlu Fani təxəllüslü şair Mirzə Bəybaba Tahirovdur. Əmiraslan isə Əmiraslan bəy Rüstəm bəy oğlu Cavanşirdir. Əmiraslan bəy Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. Mədrəsə təhsili almışdı. Böyük mülkədar idi. Şəhərdən Cavnşir mahalının Nəmirli kəndinə köçmüşdü. 1835-ci ildə Cavanşir mahalının naibi olmuşdu. Naib olarkən Qasım bəy Zakirlə düz dolanmadığından onun və Zakirin qohumu Baba bəy Şakirin həcvlərinə tuş olmuşdu.
Mirzə Tağı Hüseyn oğlu 1775-ci ildə Dəmirçihəsənli mahalının Avşar obasında anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Savadlı olduğundan dolayı mirzə ünvanı daşıyırdı.
Mirzə Tağı qardaşı Mirzə Nağı ilə bərabər Ibrahimxəlil xanın divanxanasında vəzir kimi çalışmışdı.
Zülfəli bəy isə Cavanşir mahalının Qaraxanlı obasında doğulmuşdu. Ibrahimxəlil xanın mirşikarı, ovçubaşısı idi.
Yazımızın həcmi digər şəxslər haqqında geniş məlumat verməyə imkan vermir. Qısaca onu bildirmək istəyirik ki, kitabçada xeyli çatışmazlıqlar var. İnanırıq ki, gələcək çapında bunlar düzələcək. Yoxsa Baba bəyin babalı boynumuzdadır.